NAJDAWNIEJSZY GRABOWIEC



Grabowiec  – dawne miasto, obecnie osada położona we wschodniej Polsce,
w województwie lubelskim w powiecie zamojskim w gminie Grabowiec, na terenie Działów Grabowieckich nad rzeką Kalinówką (lewy dopływ Wolicy).
Odległy 32 km na północny wschód od Zamościa, 96 km na południowy wschód od Lublina i 262 km na południowy wschód od Warszawy. 

Zamek Grabowiecki i Góra Zamkowa - symbole Grabowca

Lata 60-te XX w. Góra Zamkowa (zamczysko) na której stał zamek obronny. Widok od strony południowo-zachodniej.
Fot. Leon Sokołowski.   Zdjęcie z roku 1960 roku przed zalesieniem. Obecnie kształt Góry Zamkowej skrywają drzewa i zarośla sadzone przez młodzież szkolną w połowie lat 60. XX w.

Lata 60-te XX w. Góra Zamkowa (zamczysko) na której stał zamek obronny. Widok od strony południowo-zachodniej.
Fot. Leon Sokołowski.Góra Zamkowa od strony północno-wschodniej. Zdjęcie z lat 50-tych XX w. Fot. Wielisław Kalinowski.


Rok 1960. Zamczysko Grabowiec widok z samolotu od strony południowej. W głębi pola okalające Grabowiec od strony północnej, z prawej, zabudowania Bronisławki. W lewym górnym rogu widoczny fragment drogi powiatowej do Wojsławic przez Tuczępy. Białe plamy na zboczu zamczyska to podłoże kredowe wypłukiwane przez wodę deszczową. Fot. Jan Gurba.


Makieta zamku obronnego wykonana w 1967 r. przez Eugeniusza Nikołajewa wg projektu Wacława Jaroszyńskiego na podstawie opisu z 1662 r. Widoczna na zdjęciu brama wjazdowa z mostem zwodzonym prowadząca do zamku od strony wschodniej Góry Zamkowej. Makieta znajduje się w Izbie Pamięci w Grabowcu. Fot. Leon Sokołowski

Przed 1578 rokiem Aleksander Gwagnin (Włoch, 1534-1614) tak opisał Grabowiec i zamek w Grabowcu „Grabowiec miasto drzewiane w równinie, a zamek na górze wysokiej, naturą i obroną miejsca niedostępne leży”*
—————————
* R. i H. Kulikowie – Grabowiec na przestrzeni dziejów

Symbol Grabowca. Zamek obronny na Górze Zamkowej. Widok od strony bramy wjazdowej z mostem zwodzonym nad fosą. Zamek otacza drewniana palisada.. od strony południowej. Obraz olejny Zofii Buczak. Własność Urzędu Gminy w Grabowcu.

Lustracja z 1662 roku podaje, że „na wysokiej górze wkoło okopanej”, stał już wówczas „nowy zamek”. Wjazd do niego prowadził „z pola” przez bramę niezbyt dobrą.
Wjeżdżając do zamku, „po lewej ręce” (w części południowej?) stał główny budynek zamkowy, zbudowany na planie prostokąta, dwutraktowy z sienią na osi, dwukondygnacyjny. Dolna kondygnacja miała „sklepy murowane” (sklepione pomieszczania), przy czym w jednym z tych pomieszczeń przechowywano księgi ziemskie, w drugim – księgi grodzkie. Górna kondygnacja, na którą wiodły schody niewątpliwie wyprowadzone z sieni, była drewniana. Po jednej stronie schodów znajdowała się „Kancellaria” z kominkiem, zbudowana nad wspomnianymi „sklepami” do przechowywania ksiąg, natomiast po drugiej stronie usytuowana była „Izba, w której sądy Starostowie zwykli odprawiać”, wyposażona także w kominek, obok niej zaś pokój z piecem zielonym, o dwóch oknach i dwóch drzwiach – jednych prowadzących do wymienionego pokoju, drugich do „Sionki”. Z kolei „w bok” tegoż budynku stała kuchnia, za nią baszta, a „na podwórzu” (dziedzińcu) znajdowała się studnia. Jeśli chodzi o system obronny to zanotowano, że w tym czasie był „ostróg przy parkanie dobry”, a między ostrogiem „baszteczek pięć”. Należy dodać, że na sejmikach grabowieckim i horodelskim wielokrotnie podejmowano także decyzje o dozbrajaniu warowni. Po raz pierwszy taka uchwała miała miejsce w 1642 r., natomiast w 1646 r. sejmik wyznaczył na ten cel jednorazowy pobór podymnego. Z kolei konstytucja sejmowa z 1658 r. poleciła uzbroić zamek w „armatę porządną i amunicję” a mieszczanie grabowieccy byli zobowiązani do utrzymania w dobrym stanie walów i w tym celu musieli wozić drewno dwa razy do roku „na poprawę zamku”.
Po wspomnianej odbudowie i modernizacji warowni przez starostę Sarbiewskiego nie podejmowano już w kolejnych latach większych działań w tym zakresie. Poważnych zniszczeń zamku dokonał najazd wojsk saskich gen. Saysona w 1716 r. podczas wojny północnej. Od tej pory obiekt stopniowo chylił się ku upadkowi.
W 1765 roku lustratorzy królewscy znaleźli go już prawie w ruinie: „zamczysko stare na górze nad miastem w wałach starych opadłych”, w nim „wieża” ze sklepionym pomieszczeniem do przechowywania ksiąg ziemskich i grodzkich, której mury już porozpadały się znacznie, obok „rezydencja drewniana” starosty” składająca się z dwóch pokoi i „sali trzeciej”, naprzeciwko rezydencji w złym stanie kuchnia z izdebką dla ludzi, a dalej zbudowane
z lichego chrustu stajnia z wozownią. Zaskakujący w opisie jest brak informacji o innych elementach zabudowy zamkowej, zwłaszcza o tak skrupulatnie opisanej w 1662 r. siedzibie starościńskiej z murowaną dolną kondygnacją – przypuszczalnie spalonej podczas już wspomnianego najazdu wojsk saskich. Mając na uwadze zły stan zamku grabowieckiego wykazany przez lustratorów, król Stanisław August Poniatowski w 1765 r. nakazał jego odbudowę, lecz niewątpliwie wobec coraz bardziej skomplikowanej sytuacji politycznej i gospodarczej kraju, ostatecznie do niej nie doszło.
Niekorzystne okazało się również przeniesienie dla wygody mieszkańców kancelarii sądowej do budynku mieszczącego się na terenie miasta, co odsunęło rolę zamku jako dotychczasowego miejsca rozpatrywania tego typu spraw. Po 1772 roku przestał pełnić on funkcję siedziby starosty i został zamieniony na więzienie.
W 1807 r. w wyniku licytacji tzw. Dobra Grabowiec zostały sprzedane przez państwo i przeszły w ręce prywatne. Właścicielem został Feliks Radziejowski, który przed 1819 r. dużą część warowni polecił rozebrać. Kolejne prace rozbiórkowe miały miejsce w 1837 roku. Jeszcze podobno ok. poł. XIX w. na górze „sterczały szczątki zamczyska” i resztki bram wjazdowych.
Ostatnie ważne wydarzenie związane z „Górą Zamkową” to wzniesienie w marcu 1861 r., trzech drewnianych krzyży upamiętniających poległych w manifestacji religijno-patriotycznej na Placu Zamkowym w Warszawie.
Ostatnie ważne wydarzenie związane z „Górą Zamkową” to wzniesienie w marcu 1861 r., trzech drewnianych krzyży upamiętniających poległych w manifestacji religijno-patriotycznej na Placu Zamkowym w Warszawie.
W kwietniu 1981 r. na ich miejscu ustawiono bardziej trwałe krzyże metalowe.
Ewa Prusicka, Zamek Grabowiec – wyniki badań archeologicznych.


Z  książki Wacława Jaroszyńskiego „Siedem Wieków Grabowca”
[…] Kolejne etapy historycznego rozwoju Grabowca wskazują, że w ciągu siedmiu wieków początkowo miasto, a potem osada przeżywało okresy rozkwitu i upadku. Grabowiec był bowiem miastem małym, którego rola w dziejach regionu ulegała zmianom. Sprzyjało temu położenie na terenie pogranicznym — ziemi bełskiej, w czasach staropolskich obszarze spornym pomiędzy Polską i Rusią, zmieniającym swoją przynależność państwową.
Najstarszą wzmiankę o Grabowcu zawiera kronika ruski Latopis Hipacki oraz Kronika Nestora z około 1113 roku Powieść minionych lat. We wczesnym średniowieczu był już więc Grabowiec jednym z ważniejszych grodzisk na ziemi bełskiej. Osadą wczesnomiejską stał się prawdopodobnie w pierwszej połowie XIII wieku, po upadku Czerwienia.
Lokacji Grabowca dokonał książę mazowiecki Ziemowit IV w 1394 r. O charakterze tego prawa wiemy niewiele. Dokument Władysława I, księcia bełskiego, wydany w Sokalu, 8 stycznia 1447 r. informuje o przeniesieniu miasta z prawa polskiego i ruskiego na prawo magdeburskie. Prawdopodobnie więc około 1447 r. odbyła się już tylko kolejna przebudowa ustrojowo-przestrzenna Grabowca.
Od czasów tej ostatniej lokacji do drugiej połowy XVI wieku Grabowiec był centrum gospodarczym dość rozległego terytorium. Obdarzony przywilejem magdeburskim i królewskimi nadaniami jako miasto przeżywał swój okres politycznej i gospodarczej świetności. Przez niemal 130 lat, do założenia Zamościa, nie obawiano się konkurencji Hrubieszowa, Szczebrzeszyna czy innych sąsiednich miasteczek.
Po latach świetności, w połowie XVII w. nastąpiło zahamowanie rozwoju życia miejskiego. Było to następstwem przede wszystkim zniszczeń wojennych — wielokrotnych najazdów Tatarów i walk z oddziałami Szwedów. Ponadto zmniejszyła się liczba stałych mieszkańców Grabowca i zmieniła się struktura ludności. Grabowianie wyzbywali się parcel miejskich, które, podobnie jak handel i rzemiosło, przeszły w ręce żydowskiej społeczności. Do zubożenia miasta przyczyniła się utrata podatku targowego i jarmarcznego oraz postawa starostów, którzy przejęli od miasta prawo propinacji i ingerowali w gospodarkę miejską, uszczuplając jej dochody. Nawet zwiększona liczba domów w mieście w drugiej połowie XVIII w. nie przesądziła o powrocie Grabowca do roli, jaką odgrywał w czasach swojego największego rozwoju.
Lata rozbiorów i zmiana przynależności terytorialnej spowodowały dalszy regres w rozwoju miasta. W okresie zaboru austriackiego (lata 1772—1809) ograniczeniu uległo sądownictwo miejskie, które częściowo przejął sędzia dominialny. Instytucja prawa własności, nieznacznie ograniczana w czasach Rzeczpospolitej Szlacheckiej przez starostów, po przejściu miasta w ręce prywatne (rok 1807) uległa istotnemu ograniczeniu. Przejawiło się to w rozszerzeniu świadczeń i prób ich egzekwowania od mieszczan i w konsekwencji doprowadziło do zatargów i procesów z prywatnymi właścicielami miasta.
W latach zaboru rosyjskiego (1815—1918) dalsze zahamowanie rozwoju spowodowało, iż stał się Grabowiec zapóźnionym miasteczkiem z ciągle ubożejącą ludnością. Dało to w konsekwencji zamianę miasta na osadę.

W tych niekorzystnych dla siebie latach grabowianie niejednokrotnie angażowali się w ruchu niepodległościowym, składając dowody swojego patriotyzmu i poszanowania rodzimych tradycji.
Ożywienie życia miejskiego nastąpiło w latach 1918—1939, po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Zniszczenia I wojny światowej odcisnęły jednak mocne piętno — uboga była i luddność Grabowca i materialne zasoby miasta. Specyfika dwudziestolecia międzywojennego, trudności gospodarcze, które musieli pokonywać mieszkańcy i władze Grabowca nie sprzyjały inicjatywom, a podjęte działania nie mogły zaspokoić potrzeb miasta w żadnej z dziedzin życia społecznego.

Trudną sytuację Grabowca pogłębiła wojna polsko-niemiecka 1939 r. i lata okupacji hitlerowskiej, podczas których uległo spaleniu wiele budynków, zmniejszyła się znacznie liczba stałych mieszkańców. Nie przeszkodziło to jednak grabowianom w podjęciu walki z okupantem poprzez uczestniczenie w podziemnym ruchu oporu. Efektem tej walki i szczególnej sytuacji terytorialnej było powstanie wiosną 1944 r. „Rzeczpospolitej Grabowieckiej”.

Po odbudowie zniszczeń wojennych weszła osada na drogę kolejnej swojej przebudowy politycznej, społecznej, gospodarczej, urbanistycznej i kulturalnej. Wraz z tymi przemianami zmieniło się oblicze Grabowca, inną uzyskał też rangę w dzisiejszym województwie zamojskim (obecnie na powrót do lubelskiego, przp.TH). Świadomość tych zmian jest źródłem patriotyzmu dla jego mieszkańców i miłośników, dumnych z bogatej i barwnej przeszłości swojego miasteczka.

Dbałość o przeszłe dzieje i dalszy rozwój sprawia zapewne, że już dziś, w dobie zagrożenia środowiska naturalnego, jest Grabowiec oazą ciszy i czystego powietrza i może kiedyś będzie, ze względu na interesującą rzeźbę terenu, ośrodkiem rekreacyjnym.

Troskę o przyszłość Grabowca wyrażali niejednokrotnie mieszkańcy i miłośnicy miasteczka, proponując nawet założenie Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Grabowieckiej. Nie gardźmy zatem małą osadą w sercach naszych i z nawyku nazywaną miastem, bo takim było ono w dokumentach civitas, oppidum. Odwiedzajmy je i wykorzystujmy dlań zdobytą przez siebie wiedzę, a także „niech każdy z nas (mieszkaniec i miłośnik) je kocha, jak kocha matka swe dziecko”.[…]

Wacław Jaroszyński – książka „Siedem wieków Grabowca.

Starania Wacława Jaroszyńskiego o przywrócenie Grabowcowi praw miejskich. 
Listy i dokumenty z archiwów – plik pdf 20KB


Edward Windyk-Wittyg. Zbiór Dokumentów i pieczęci miejskich XVI-XVIII w. Miasta Grabowiec. Dokument w jęz. łacińskim. 1565 r. Pieczęć opłatkowa, 1565,1565, wys.8 cm, szer. 19,5 cm., nr inw. MHK VIII-Rkps-553/12.

Publikowane dokumenty archiwalne udostępnił prof. Kazimierz Trybalski – były mieszkaniec Grabowca-Góry. 

Kraków 5 grudnia 2016 r.

Szanowny Pan Prof.dr hab. inż.Kazimierz Trybalski
 Uprzejmie informuję o zgodzie Muzeum Narodowego w Krakowie na udostępnienie fotografii obrazów:Edward Windyk-Wittyg. Zbiór Dokumentów i pieczęci miejskich XVI-XVIII w. Miasta Grabowiec. Dokument w jęz. łacińskim. 1565 r. Pieczęć opłatkowa, 1565,1565, wys.8 cm, szer. 19,5 cm., nr inw. MHK VIII-Rkps-553/12.
Jednocześnie przypominam o zamieszczeniu w publikacji danych na temat repredukowanych obiektów: imion, nazwiska ich autorów, tytuły dzieł oraz podac informację o ich pochodzeniu o treści: w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie (dane załączone w dołączonym do zdjęć pliku). Proszę o zamieszczenie w publikacji (druku) autora fotografii na podstawie informacji zawartej w meta danych otrzymanego pliku. W przypadku braku informacji o imieniu i nazwisku fotografa, Wydawca zobowiązany jest podać zapis o treści: „Pracownia Fotograficzna Muzeum Narodowego w Krakowie”.Fakturę prześlę pocztą. Z poważaniem Agata Ralska Kierownik Sekcji Sprzedaży Muzeum Narodowe w Krakowietel. 12 4335 666


Księgi grodzkie grabowieckie w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Lublinie (zdjęcie ze zbiorów W. Jaroszyńskiego

Miarą znaczenia starostwa sądowego grabowieckiego są 303 księgi grodzkie i ziemskie, gdy np. sąd grodzki w Krasnymstawie miał ich tylko 175, w Szczebrzeszynie 31, a w Horodle 82. Jako starostwo grodowo-sądowe Grabowiec nadał terenom administracyjnym swego powiatu miano Ziemi Grabowieckiej (takie miano figuruje w inwentarzu ksiąg dawnych w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Lublinie). Księgi miejskie Grabowca prowadzone były od roku 1648. Wertując je należy stwierdzić, że rozpatrywane przez burmistrza i ławników sprawy mieszczan kończyły się niejednokrotnie wydawaniem surowych kar, np. zamykanie w wieży za łamanie zasad współżycia społecznego. Księgi te to jedyny dziś dowód świetnej przeszłości Grabowca.
Wacław Jaroszyński pt. „ SIEDEM WIEKÓW GRABOWCA”.


Liczba odwiedzin - 16462